Kedilerde Diş Taşı Temizliği ve Periodontal Muayene

Diş taşı kolay fark edildiği için diş eti hastalığı çoğu zaman "taş temizliği" ile eş anlamlı sanılır.
Kedilerde ise bu yanılgının bedeli daha ağırdır. Çünkü kedilerde en ağrılı ağız hastalıklarının bir kısmı ne diş taşıyla ne de dışarıdan görülen bir değişiklikle kendini belli eder. Muayenede asıl ilgilendiğim yer, diş eti çizgisinin altında ve dişlerin köklerinde neler olduğudur.
Bu yazıda kedilerde diş eti hastalığının köpeklerden nasıl farklı olduğunu, kedilere özgü ağız hastalıklarını, kapsamlı bir diş temizliğinin adımlarını, kedilerde anestezinin neden özel bir planlama gerektirdiğini ve evde ağız bakımını nasıl yapabileceğinizi klinikte kullandığım karar sırasıyla anlatıyorum.
Kedilerde Diş Taşı ve Diş Eti Hastalığı Neden Farklıdır?
Diş eti hastalığı kedilerde de köpeklerdeki gibi plakla başlar. Diş yüzeyinde biriken bakteri plağı sertleşerek diş taşına dönüşür, diş eti iltihaplanır ve zamanla dişi çevreleyen kemik erir. Ancak kedilerde bu sürecin bazı önemli farkları vardır:
- Kedilerin diş eti çok incedir. Sağlıklı bir kedide diş ile diş eti arasındaki boşluk yarım milimetreden azdır. Bu yüzden kedide ölçülebilen her cep, köpekte olduğundan daha anlamlıdır.
- Kedilerin dişleri ve kökleri küçük ve incedir. Az miktarda kemik kaybı bile dişin desteğini hızla azaltabilir.
- Kedilerde diş eti hastalığına sıklıkla diş rezorpsiyonu eşlik eder. Aynı ağızda hem diş eti hastalığı hem de eriyen dişler bulunabilir.
- Kediler ağrıyı köpeklerden bile daha iyi saklar. İleri diş eti hastalığı veya eriyen dişleri olan kedilerin çoğu yemeye devam eder.
Kedilerde Diş Taşı Temizliğini İlgilendiren Ağız Hastalıkları
| Hastalık | Ne olur? | Tipik bulgu | Temel tedavi |
|---|---|---|---|
| Diş eti hastalığı | Plak ve taşa bağlı diş eti iltihabı ve dişi çevreleyen kemiğin erimesi | Diş taşı, diş etinde kızarıklık, ağız kokusu, sallanan dişler | Diş eti altı temizliği; kurtarılamayan dişlerin çekimi |
| Diş rezorpsiyonu | Dişin yapısının vücudun kendi hücreleri tarafından eritilmesi | Diş eti çizgisinde kırmızı bir doku, dişte delik; çoğu zaman yalnızca röntgende görülür | Rezorpsiyon tipine göre çekim veya özel cerrahi teknik; dolgu yapılmaz |
| Stomatit | Ağız içinde, özellikle ağzın arka kısmında yaygın ve şiddetli iltihap | Çok kırmızı, kolay kanayan ağız dokuları, şiddetli ağrı, salya, iştahsızlık | Çoğu zaman kısmi veya tam ağız diş çekimi |
| Genç kedilerde diş eti iltihabı | Diş değişimi döneminde veya hemen sonrasında başlayan ağır diş eti iltihabı | Genç bir kedide şiş, kırmızı ve kolay kanayan diş etleri | Yakın takip, profesyonel temizlik ve sıkı evde bakım |
Kedilerde Diş Rezorpsiyonu
Diş rezorpsiyonu, kedilerde en sık görülen ve en ağrılı ağız hastalıklarından biridir. Yetişkin kedilerin yaklaşık üçte biri ile yarısından fazlasında en az bir dişte rezorpsiyon bulunduğu bildirilmektedir. Hastalık çoğu zaman diş eti çizgisinin hemen altında veya kökte başlar. Dişin görünen kısmı uzun süre sağlam görünebilir. İlerledikçe diş eti çizgisinde kırmızı bir doku büyüyerek dişin üzerine doğru ilerler ve dişte bir delik oluşur. Bu bölgeye dokunulduğunda kediler çene çatlatma ile tepki verebilir.
Rezorpsiyon olan dişler dolguyla tedavi edilemez; çünkü erime süreci dolgunun altında devam eder. Tedavi, rezorpsiyonun tipine göre çekim veya dişin kökünün kemik içinde bırakıldığı özel bir cerrahi tekniktir. Hangi yöntemin uygun olduğu ancak dental röntgenle belirlenebilir. Ayrıntılar için Kedilerde Feline Odontoklastik Rezorptif Lezyon yazımızı okuyabilirsiniz.
Kedilerde diş taşı temizliğinde tam ağız dental röntgeni bir seçenek değil, gerekliliktir. Diş rezorpsiyonu çoğu zaman diş eti altında ve köklerde başlar ve dışarıdan bakıldığında hiçbir iz vermez. Röntgen çekilmeden yapılan bir temizlikte ağrılı ve eriyen dişler fark edilmeden ağızda kalabilir. Temiz ve parlak görünen bir kedi ağzı, ağrısız bir ağız anlamına gelmez.
Kedilerde Stomatit
Stomatit, kedilerde ağız dokularının dişlerdeki plağa karşı aşırı ve kontrolsüz bir bağışıklık tepkisi verdiği düşünülen, son derece ağrılı bir hastalıktır. İltihap yalnızca diş etleriyle sınırlı kalmaz; ağzın arka kısmına, yanaklara ve dilin altına yayılır. Bu kediler genellikle yemek istedikleri halde yiyemez, salya akıtır, tüy bakımını bırakır ve kilo kaybeder.
Stomatit, yalnızca diş taşı temizliğiyle düzelmez. Plağın tutunabileceği diş yüzeylerinin ortadan kaldırılması gerektiği için tedavinin temeli çoğu zaman dişlerin bir kısmının veya tamamının çekilmesidir. Çalışmalar, diş çekimi yapılan stomatitli kedilerin büyük çoğunluğunda belirgin iyileşme veya tam düzelme görüldüğünü göstermektedir. Ayrıntılar için Kedilerde Feline Mukozit (Stomatit) yazımızı okuyabilirsiniz.
Stomatitli bir kedide yalnızca taş temizliği yapmak geçici bir rahatlama sağlar. Plak birkaç gün içinde yeniden birikir ve iltihap kısa sürede geri döner. Bu kedilerde tekrar tekrar yapılan temizlikler ve uzun süreli ilaç kullanımı yerine, kalıcı çözüm sunan diş çekimi seçeneğinin erken değerlendirilmesi önemlidir.
Genç Kedilerde Diş Eti İltihabı
Bazı kedilerde, kalıcı dişlerin çıktığı dönemde veya kısa süre sonrasında diş etleri belirgin şekilde kızarır, şişer ve kolayca kanar. Siyam, Habeş, Maine Coon ve İran gibi bazı ırklarda daha sık görülür. Bu kedilerde erken dönemde profesyonel temizlik ve sıkı bir evde bakım programı, kalıcı kemik kaybının önlenmesine yardımcı olabilir. Bazı kedilerde aşırı büyüyen diş eti dokusunun cerrahi olarak düzeltilmesi gerekebilir.
Kedilerde Köpek Dişinin Uzaması
Yaşlı kedilerde özellikle üst köpek dişleri, bulundukları yuvadan yavaş yavaş dışarı doğru çıkarak daha uzun görünebilir. Bu durumda diş kökü açığa çıkar ve diş eti hastalığına yatkınlık artar. Bazı kedilerde diş çevresindeki kemik de kalınlaşarak dışarıdan bir şişlik gibi görünebilir. Bu değişiklikler muayenede ve dental röntgende değerlendirilir.
Kedilerde Diş Eti Hastalığı ve Ağız Ağrısı Belirtileri
Kedilerde ağız ağrısının belirtileri çoğu zaman çok silik ve davranışsaldır:
- Kötü ağız kokusu
- Salya akıtma, bazen kanlı salya
- Mamayı ağızdan düşürme, yerken başı yana eğme
- Yemek isteyip mama kabının başında bekleme, sonra yemeden uzaklaşma
- Kuru mamadan kaçınıp yaş mamayı tercih etme veya lokmaları çiğnemeden yutma
- Yerken veya esnerken ağlama
- Çene çatlatma veya ağızda garip hareketler
- Tüy bakımını azaltma; tüylerin dağınık, yağlı veya keçeleşmiş görünmesi
- Patisiyle ağzını ovuşturma
- Saklanma, huysuzluk, kilo kaybı
Kediniz yemek yemeye devam ediyor olsa bile bu belirtilerden biri varsa ağız muayenesi gerekir.
Kedilerde Kapsamlı Diş Taşı Temizliği Nasıl Yapılır?
Uyanık Kedide İlk Ağız Muayenesi
İlk muayenede ağız kokusuna, diş taşına, diş eti iltihabına, diş eti çizgisindeki kırmızı dokulara, sallanan veya uzamış dişlere, ağzın arka kısmındaki iltihaba ve yüz simetrisine bakarım. Ancak kediler ağız muayenesine çoğu zaman sınırlı izin verir ve uyanık bir kedide dişlerin yalnızca bir kısmı görülebilir. Bu muayene yön verir; kesin değerlendirme anestezi altında yapılır.
Kedilerde Diş Temizliği Öncesi Anestezi Değerlendirmesi
Diş tedavisine ihtiyaç duyan kedilerin önemli bir kısmı orta yaşlı veya yaşlıdır. Bu yaş grubunda böbrek hastalığı, tiroid bezi hiperaktivitesi ve kalp hastalıkları sık görülür ve çoğu zaman belirti vermez. Anestezi öncesinde muayene ve kan testleriyle kedinin genel sağlık durumu değerlendirilir; gerektiğinde tansiyon ölçümü, tiroid testi veya kalp ultrasonu gibi ek tetkikler yapılır.
Kedilerde Tam Ağız Dental Röntgeni
Kedilerde her dişin kökü ve çevresindeki kemik dental röntgenle değerlendirilir. Bu aşamada diş rezorpsiyonu, kemik kaybı, kırık kökler, kök ucu enfeksiyonları ve daha önce kırılıp ağızda kalmış kök parçaları tespit edilir.
Kedilerde Diş Eti Üstü ve Diş Eti Altı Temizliği
Görünen taş tüm diş yüzeylerinden uzaklaştırılır. Ardından diş ile diş eti arasındaki cebin içi temizlenir. Kedilerin diş etleri ince ve hassas olduğu için bu işlem özenle ve kediye uygun ince aletlerle yapılır.
Periodontal Muayene: Her Dişin Ölçülmesi ve Diş Haritası
Her dişin çevresi ince bir sondayla ölçülür, sallanma ve kökler arasındaki kemik kaybı kontrol edilir. Rezorpsiyon şüphesi olan bölgeler ayrıca incelenir. Tüm bulgular diş haritasına kaydedilir.
Cilalama ve Bulunan Sorunların Tedavisi
Temizlenen diş yüzeyleri cilalanarak pürüzsüz hale getirilir. Muayene ve röntgen bulgularına göre, rezorpsiyon olan veya kurtarılamayacak dişlerin çekimi gibi gerekli tedaviler aynı seansta planlanır. Bu işlemler sırasında ağrının kontrolü için bölgesel sinir blokları uygulanır.
Diş taşı temizliği ve cilalama işleminin genel tanımı için Kedilerde ve Köpeklerde Diş Taşı Temizliği ve Polisaj yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kedilerde Diş Taşı Temizliğinde Anestezi Neden Özel Planlama Gerektirir?
Kapsamlı bir diş temizliği, köpeklerde olduğu gibi kedilerde de ancak genel anestezi altında yapılabilir. Ancak kedilerde anestezinin bazı özel noktaları vardır:
- Soluk borusunun korunması: Kedilerde soluk borusu küçük ve hassastır. Temizlik sırasında su ve bakterili parçaların akciğerlere kaçmasını önlemek için soluk borusuna bir tüp yerleştirilir. Bu tüpün kediye uygun boyutta seçilmesi ve dikkatle yerleştirilmesi, soluk borusunun zarar görmemesi açısından önemlidir. Kedinin başı ağız muayenesi sırasında çevrilirken tüpün yerinden oynamamasına da özen gösterilir.
- Ağzın aşırı açılmaması: Kedilerde ağzın uzun süre ve aşırı şekilde açık tutulması, beyne giden kan akımını azaltabilir. Anestezi sonrası nadir görülen görme kaybı vakalarının bir kısmı bu durumla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle kedilerde yaylı ağız açıcılar kullanılmaz ve ağız yalnızca gerektiği kadar açılır.
- Vücut ısısının korunması: Kediler küçük vücutları nedeniyle anestezi sırasında hızla ısı kaybeder. İşlem boyunca ısıtıcı sistemlerle vücut ısısı korunur.
- Eşlik eden hastalıklara göre protokol: Böbrek, kalp veya tiroid hastalığı olan kedilerde anestezi ilaçları, sıvı tedavisi ve izleme buna göre planlanır.
Yaş tek başına "diş tedavisi yapılamaz" anlamına gelmez. Ağrılı ve enfekte dişlerle yaşamaya devam etmek, yaşlı bir kedi için çoğu zaman iyi planlanmış bir anesteziden daha büyük bir yüktür.
Kedilerde Anestezisiz Diş Temizliği Neden Önerilmez?
Anestezisiz yapılan kazıma işleminde yalnızca dişlerin görünen yüzeyi temizlenir. Diş eti altı temizlenemez, dental röntgen çekilemez ve rezorpsiyon gibi ağrılı sorunlar tespit edilemez. Kediler bu tür bir işlem sırasında çok strese girer ve yaralanma riski vardır. Uluslararası veteriner diş hekimliği kuruluşları bu nedenle anestezisiz diş temizliğini önermez.
Kedilerde Diş Taşı Temizliğinde Hangi Diş Korunabilir?
Tedavi kararında temel soru "En hızlı ne yaparız?" değil, "Bu kedi için uzun vadede en doğru ve öngörülebilir seçenek hangisi?" sorusudur. Bir dişin korunup korunamayacağına kemik kaybının derecesine, cebin derinliğine, dişin sallanmasına, rezorpsiyon olup olmadığına ve evde bakımın yapılıp yapılamayacağına göre karar verilir.
Kediler, birçok dişi çekilmiş olsa bile ağrısız bir ağızla rahatça beslenebilir; hatta kuru mama yemeye devam edebilir. Bu nedenle kedilerde ağrılı ve kurtarılamayacak bir dişi korumaya çalışmak yerine çekmek çoğu zaman daha doğrudur. Öte yandan sağlam ve iyi desteklenen dişler, özellikle köpek dişleri, gereksiz yere çekilmez.
Kedilerde Diş Temizliğinde Antibiyotik Gerekir mi?
Çoğu kedide diş temizliği öncesinde veya sonrasında rutin antibiyotik gerekmez. Diş eti hastalığının tedavisi, bakteri kaynağının mekanik olarak temizlenmesidir. Antibiyotik yalnızca ciddi enfeksiyon veya bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklar gibi özel durumlarda reçete edilir.
Kedilerde Diş Taşı Temizliği Sonrası Evde Bakım
Kediler diş fırçalamayı köpeklere göre çok daha zor kabul eder. Bu yüzden ev bakımını kedinize uymayan katı bir reçete gibi vermek yerine, sizin ve kedinizin uygulayabileceği hale getirmeye çalışıyorum. Ev bakımı ileri diş eti hastalığını, rezorpsiyonu veya stomatiti tedavi etmez; profesyonel tedaviden sonra koruyucu bir rol üstlenir.
- Diş fırçalama: En etkili yöntemdir. Kedilere özel diş macunu ve küçük, yumuşak bir fırça veya parmak fırçası kullanın. Önce yalnızca macunun tadını sevdirin, ardından birkaç saniyelik fırçalamalarla başlayın ve süreyi yavaş yavaş artırın. Yalnızca dişlerin yanak tarafındaki yüzeylerini fırçalamak bile faydalıdır. İnsan diş macunu kullanmayın.
- Fırçalamaya izin vermeyen kediler: Plak ve taş birikimini azalttığı gösterilmiş bazı dental mamalar, ödül mamaları, ağız jelleri veya su katkıları kullanılabilir. Bu ürünler fırçalama kadar etkili değildir, ancak hiç bakım yapmamaktan çok daha iyidir. Ürün seçiminde veteriner hekiminize danışın.
- Düzenli kontroller: Kedilerde diş rezorpsiyonu zaman içinde yeni dişlerde ortaya çıkabileceği için düzenli ağız muayenesi ve gerektiğinde dental röntgen önemlidir. Kontrol aralığı kedinizin ağız durumuna göre belirlenir.
Kedilerde Diş Taşı Temizliğinde Westvet Yaklaşımı
Dental vakalarda çalışma sıram kabaca şöyledir: Şikâyeti dinlemek, uyanık ağız muayenesini yapmak, kedinin genel sağlık durumunu ve anestezi riskini değerlendirmek, anestezi altında tam ağız dental röntgeni, diş eti ölçümü ve diş haritasıyla tanıyı netleştirmek, sonra diş bazında bir tedavi planı oluşturmak. Kedilerde bu planın vazgeçilmez bir adımı, diş rezorpsiyonunun ve stomatitin değerlendirilmesidir.
Hasta sahiplerine yalnızca ne yapacağımızı değil, neden yaptığımızı da anlatmayı önemsiyorum. Veteriner diş hekimliği hizmetimiz hakkında bilgi alabilir ve randevu oluşturabilirsiniz.
Kısa cevap: Kedilerde diş taşı temizliği, yalnızca dişlerin görünen yüzeyindeki taşın kazınması değildir. Kedilerin ağzında diş eti hastalığının yanı sıra, köpeklerde çok daha az görülen iki önemli sorun bulunur: dişlerin içten içe eridiği diş rezorpsiyonu ve ağız içinde şiddetli iltihapla seyreden stomatit. Bu nedenle kedilerde kapsamlı bir diş temizliği; diş eti altının temizlenmesini, her dişin çevresinin ölçülmesini ve mutlaka tam ağız dental röntgenini içerir. Bu işlemler ancak kediye özel planlanmış bir genel anestezi altında güvenle yapılabilir.
Kedilerde Diş Taşı Temizliği Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kedilerde Diş Taşı Temizliği Ne Sıklıkla Yapılmalı?
Bu, kedinizin yaşına, diş eti hastalığının evresine, rezorpsiyon veya stomatit gibi ek sorunlara ve evde yapılan bakıma göre değişir. Birçok kedide yılda bir ağız muayenesi yeterliyken, diş eti hastalığı hızlı ilerleyen kedilerde daha sık temizlik gerekebilir. Aralığı ağız muayenesi bulgularına göre veteriner hekiminiz belirler.
Kedilerde Diş Taşı Temizliği İçin Anestezi Şart mı?
Evet. Diş eti altı temizliği, her dişin ölçülmesi ve tam ağız dental röntgeni ancak genel anestezi altında güvenle yapılabilir. Kedilerde anestezi, soluk borusunun korunması, ağzın aşırı açılmaması ve vücut ısısının korunması gibi kediye özgü önlemlerle planlanır.
Kedimin Dişleri Temiz Görünüyor, Yine de Muayene Gerekir mi?
Evet. Kedilerde en ağrılı ağız hastalıklarından biri olan diş rezorpsiyonu, çoğu zaman dişin görünen yüzeyinde hiçbir iz bırakmaz. Kediniz yemek yerken zorlanıyor, mamayı düşürüyor veya tüy bakımını azalttıysa, dişler temiz görünse bile ağız muayenesi gerekir.
Kedilerde Diş Taşı Temizliğinde Diş Çekilir mi?
Yalnızca gerektiğinde. Rezorpsiyon olan, kemik desteğini kaybetmiş veya kök ucunda enfeksiyon bulunan dişler ağrı kaynağı olduğu için çekilir. Kediler birçok dişi çekilmiş olsa bile rahatça beslenebilir. Sağlam ve iyi desteklenen dişler korunur.
Kedi Dişi Çekildikten Sonra Mama Yiyebilir mi?
Evet. Kedilerin çoğu, dişleri çekildikten sonra ağrısız bir ağızla daha rahat yemeye başlar. Birçok kedi, birkaç dişi hatta tüm dişleri çekildikten sonra bile kuru mama yemeye devam edebilir. İlk günlerde yaş mama vermek iyileşmeyi kolaylaştırır.
Kediler Diş Fırçalamaya Alışır mı?
Birçok kedi, sabırlı ve kademeli bir alıştırmayla diş fırçalamayı kabul eder. Önce macunun tadını sevdirmek, ardından çok kısa sürelerle başlamak ve her seferinde ödüllendirmek önemlidir. Fırçalamaya izin vermeyen kedilerde dental mamalar ve ağız bakım ürünleri alternatif olarak kullanılabilir.
Uzm. Veteriner Hekim Gökhan Toker
Westvet Hayvan Hastanesi, Ankara
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Fotoğraf veya internet üzerinden kesin dental tanı konulamaz; tedavi kararı hastanın muayenesi ve gerekli görüntülemeler sonrasında verilmelidir.
Kaynaklar
- Bellows J, Berg ML, Dennis S, et al. 2019 AAHA Dental Care Guidelines for Dogs and Cats. J Am Anim Hosp Assoc. 2019;55(2):49–69.
- Niemiec B, Gawor J, Nemec A, et al. World Small Animal Veterinary Association Global Dental Guidelines. J Small Anim Pract. 2020;61(7):E36–E161.
- Reiter AM, Lewis JR, Okuda A. Update on the etiology of tooth resorption in domestic cats. Vet Clin North Am Small Anim Pract. 2005;35(4):913–942.
- Jennings MW, Lewis JR, Soltero-Rivera MM, Brown DC, Reiter AM. Effect of tooth extraction on stomatitis in cats: 95 cases (2000–2013). J Am Vet Med Assoc. 2015;246(6):654–660.
- Stiles J, Weil AB, Packer RA, Lantz GC. Post-anesthetic cortical blindness in cats: twenty cases. Vet J. 2012;193(2):367–373.
